ஹர்ஷவர்த்தனரின் ஆட்சிக்குப் பிறகு, வட பாரதத்தில் இருந்த பல அரசுகள் தனித்தனியாகப் பிரிந்து தன்னாட்சி பெற்று ஆளத்தொடங்கின. அவற்றில் ஒன்று கஷ்மீரை மையமாகக் கொண்டு ஆளத்தொடங்கிய கர்கோட வம்சம். இந்த வம்சத்தைப் பற்றிய வரலாறு பெரும்பாலும் இலக்கியக் குறிப்புகளிலிருந்தே அறியப் பெறுகிறது. கர்கோட வம்சத்தைத் தோற்றுவித்தவராக துர்லபவர்த்தனர் என்பவர் குறிப்பிடப்படுகிறார்.
பொயு 625ம் ஆண்டு வாக்கில் கஷ்மீரை கர்கோடவம்சத்தினர் ஆட்சி செய்யத் தொடங்கினர். துர்லபவர்த்தனரின் ஆட்சிக்காலத்தில்தான் சீன யாத்திரிகரான சுவான்சாங் இந்தியா வந்திருந்தார். அவருக்குப் பின் துர்லபகர் என்ற அரசர் கஷ்மீரை ஆட்சி செய்தார். அவர் கஷ்மீரை அரசியல் ரீதியாகவும் பொருளாதார ரீதியாகவும் வலுப்படுத்தினார். அதன்பின் அவருக்குப் பிறந்த மூன்று மகன்களான சந்திரபிதர், தாராபிதர், லலிதாதித்யர் ஆகியோர் அடுத்தடுத்து ஆண்டனர். இதில் சந்திரபிதர் அவரது சகோதரரான தாராபிதரால் கொல்லப்பட்டார். அதன்பின் அரியணை ஏறிய தாராபிதர், கொடுங்கோல் ஆட்சியைத் தந்தார். குறிப்பாக பல அந்தணர்கள் அவரால் கொடுமைப்படுத்தப்பட்டுக் கொல்லப்பட்டனர். இறுதியில் அவர்களாலேயே பழி வாங்கப்பட்டுக் கொல்லப்பட்டார் தாராபிதர். அதன்பின், லலிதாதித்யர் ஆட்சிப்பொறுப்பேற்றார்.
லலிதாதித்யரின் ஆட்சி
கஷ்மீர வரலாற்றைக் கூறும் கல்ஹணரின் ராஜதரங்கிணி, லலிதாதித்யரின் வரலாற்றைச் சிறப்பாக வர்ணிக்கிறது. லலிதாதித்யரின் ஆட்சிக்காலத்திற்கு ஏறத்தாழ நானூறு ஆண்டுகள் கழித்து கல்ஹணர் இந்நூலை எழுதியிருந்தாலும், சில இடங்களில் அவரது வர்ணனைகளுக்கு கவித்துவ அலங்காரங்களைச் சேர்த்திருந்தாலும், அவர் பதிவு செய்த பல செய்திகள் கல்வெட்டுகள், தொல்லியல் எச்சங்கள், சீன வரலாற்றுக் குறிப்புகள், திபெத்திய ஆவணங்கள் மற்றும் எட்டாம் நூற்றாண்டின் பரந்த அரசியல் நிகழ்வுகள் ஆகியவற்றால் உறுதிப்படுத்தப்படுகின்றன. இவ்வாறான பல்வேறு ஆதாரங்களை ஒருங்கிணைத்து ஆராயும்போது, கஷ்மீரின எல்லைகளைத் தாண்டி மிகப் பரந்த அளவில் செல்வாக்கு செலுத்திய ஒரு பேரரசரின் உருவம் நமக்குப் புலப்படுகிறது.
பொயு 724ஆம் ஆண்டளவில் லலிதாதித்யர் அரியணை ஏறியபோது, புவியியல் ரீதியாக கேந்திரமான இடத்தில் அமைந்திருந்த கஷ்மீர், பல சிக்கல்களைச் சமாளிக்கவேண்டியிருந்தது. செழிப்பான அரசாக இருந்தபோதிலும் கிழக்கிலிருந்து மேற்குநோக்கிச் சென்ற ‘பட்டுப்பாதை’ என்ற வணிக வழியில் அமைந்திருந்ததால் தொடர்ந்து அந்நியர்கள் வந்து செல்லும் இடமாக அது மாறிக்கொண்டிருந்தது. தவிர திபெத், சீனா, மத்திய ஆசியா ஆகிய நாடுகளின் அரசியல் நடவடிக்கைகளின் தாக்கம் கஷ்மீரிலும் எதிரொலித்தது.
அக்காலகட்டத்தில், வடக்கிலும் கிழக்கிலும் விரிவடைந்து கொண்டிருந்த திபெத்தியப் பேரரசு, இமயமலைக் கணவாய்களைத் தன் கட்டுப்பாட்டுக்குள் கொண்டுவர முயன்றது. மேற்கில், அரபுப் படைகள் சிந்து அரசைக் கைப்பற்றி, வடமேற்கு இந்தியாவிற்குள் நுழையக்கூடிய அச்சுறுத்தலை ஏற்படுத்தின. பஞ்சாப், கன்னோசி, காந்தாரம், மத்திய ஆசியா ஆகிய இடங்களில் இருந்த அரசுகள், ஆதிக்கப் போட்டிகளில் ஈடுபட்டன. இத்தகைய சிக்கலான சூழ்நிலையில் அரியணை ஏறிய லலிதாதித்யர் முதலில் தன்னுடைய அரசை வலுப்படுத்தி, வெளியிலிருந்து வந்துகொண்டிருந்த சிக்கல்களுக்குத் தீர்வுகாணும் முயற்சியில் இறங்கினார்.
கஷ்மீரின் இயற்கை அமைப்பு பாதுகாப்பிற்கு மிகவும் ஏற்றதாக இருந்தாலும், அதனை திறமையாக நிர்வகிப்பதும் அவசியமாக இருந்தது. பள்ளத்தாக்குகளையும் இமயமலைக் கணவாய்களையும் கட்டுப்பாட்டில் வைத்திருந்தவர்களே இந்தியாவுக்கும் மத்திய ஆசியாவுக்கும் இடையிலான முக்கிய வழிகளைக் கட்டுப்படுத்த முடிந்தது. இந்தப் புவியியல் நிலையை லலிதாதித்யர் முழுமையாகப் புரிந்துகொண்டு, மலைப்பகுதிகளிலும் சமவெளிகளிலும் திறம்படச் செயல்படக்கூடிய வலிமையான படை ஒன்றை உருவாக்கினார். திறமையான தளபதிகளை நியமித்ததோடு, போருக்குத் தேவையான பொருட்களை எளிதில் கொண்டுசெல்லக்கூடிய தளவாட அமைப்பையும் மேம்படுத்தினார். கடினமான இமயமலைப் பாதைகளின் வழியாக தேவையான பொருட்கள் இடையூறின்றி சென்றடையுமாறு ஏற்பாடு செய்தார். இவ்வாறு அவர் உருவாக்கிய வலுவான நிர்வாக அடித்தளம்தான், பின்னாளில் அந்த மன்னர்கள் மிக நீண்ட தூரப் படையெடுப்புகளை வெற்றிகரமாக நடத்துவதற்கு அடிப்படையாக அமைந்தது.
இந்தக் காரணங்களால்தான் கல்ஹணர் லலிதாதித்யரை, அரசை மறுசீரமைத்த, படையை வலுப்படுத்திய, மலைக் கணவாய்களை பாதுகாப்பாகக் கட்டுப்பாட்டில் வைத்திருந்த ஆற்றல்மிக்க நிர்வாகியாக சித்தரிக்கிறார்.
திபெத்திற்கு எதிராக சீனாவுடன் கூட்டணி
லலிதாதித்யரின் வெளியுறவுக் கொள்கையின் மிக முக்கியமான அம்சங்களில் ஒன்று, சீனாவின் தாங் வம்ச அரசுடன் அவர் ஏற்படுத்திய நட்புறவாகும். பொயு எட்டாம் நூற்றாண்டில் திபெத்தியப் பேரரசு ஆசியாவின் வலிமையான சக்திகளில் ஒன்றாக உருவெடுத்து, கஷ்மீருக்கும் சீனாவுக்கும் பொதுவான அச்சுறுத்தலாக மாறியிருந்தது. தாங் வம்ச சீனாவின் வரலாற்றுக் குறிப்புகள், சீனப் பேரரசர்களுக்கும் கஷ்மீரின் மன்னர்களுக்கும் இடையே நடைபெற்ற தூதரகத் தொடர்புகளைப் பதிவு செய்கின்றன. இமயமலைப் பகுதிகளிலும் மத்திய ஆசியாவிலும் திபெத்தின் செல்வாக்கைக் கட்டுப்படுத்த, சீனாவுடனான ஒத்துழைப்பு அவசியம் என்பதை லலிதாதித்யர் நன்கு உணர்ந்திருந்தார். அயல்நாட்டு உறவுகளை வெறும் சம்பிரதாய நிகழ்வாக மட்டுமே கருதாமல், அவற்றை அரசியல், ராணுவ உதவி போன்ற விஷயங்களுக்காக திறமையாகப் பயன்படுத்தினார். அவர் உருவாக்கிய கூட்டணிகள், கஷ்மீரின் நிலையை வலுப்படுத்தியதோடு, பொருளாதார வளத்திற்கு இன்றியமையாத வாணிபப் பாதைகளையும் பாதுகாத்தன.
கஷ்மீரை வலுப்படுத்திச் சீரமைத்த பிறகு, லலிதாதியர் மேற்கொண்ட முதல் படையெடுப்பு வடமேற்கு நோக்கியே இருந்தது. தர்திஸ்தான், காபூல் ஆகிய இடங்கள் மீதும் அவற்றைச் சுற்றியிருந்த மலைப்பகுதி சிற்றரசுகளின் மீது அவர் பெற்ற வெற்றிகளை கல்ஹணர் பதிவு செய்கிறார். இந்தப் பகுதிகள் மத்திய ஆசியாவுக்குச் செல்லும் முக்கியமான வாணிபப் பாதைகளை கட்டுப்பாட்டில் வைத்திருந்தன. அவற்றை வென்றதன் மூலம் கஷ்மீரின் எல்லைகள் விரிவடைந்ததோடு மட்டுமல்லாமல், இந்தியாவிற்கும் மேற்கில் இருந்த நாடுகளுக்கும் இடையே பட்டு, குதிரைகள், விலைமதிப்பற்ற ரத்தினங்கள், நறுமணப் பொருட்கள் போன்ற பொருட்கள் வணிகம் செய்யப்பட்ட வழிகள் பாதுகாக்கப்பட்டன. இந்த மலை அரசுகளைக் கட்டுப்பாட்டில் வைத்திருந்ததன் மூலம், வடக்கிலுள்ள இமயமலைக் கணவாய்கள் வழியாக எதிரிகள் கஷ்மீரை அச்சுறுத்துவதையும் லலிதாதித்யர் தடுத்தார்.
அரேபிய அரசர்களுக்கு எதிரான வெற்றி
பாரதத்தின் மீது நடைபெற்ற அரேபிய அரசர்களின் படையெடுப்புகளைத் தடுத்து நிறுத்தியதில் லலிதாதித்யர் ஆற்றிய பங்கு, அவரது மிகச் சிறந்த வரலாற்றுச் சாதனைகளில் ஒன்றாகக் கருதப்படுகிறது. பொயு 711ஆம் ஆண்டு முகம்மது பின் காசிம் சிந்து அரசைக் கைப்பற்றியதைத் தொடர்ந்து, அரபு ஆளுநர்கள் தங்கள் அதிகாரத்தை மேலும் கிழக்கு நோக்கி விரிவுபடுத்த முயன்றனர். அரேபிய வரலாற்று ஆசிரியர்களால் எழுதப்பட்ட குறிப்புகள், ராஜஸ்தான், பஞ்சாப் போன்ற பகுதிகளை நோக்கி மீண்டும் மீண்டும் மேற்கொள்ளப்பட்ட படையெடுப்புகளைப் பதிவு செய்கின்றன. அதே காலகட்டத்தில், இந்திய மன்னர்களின் ஒரு கூட்டணி அந்த முன்னேற்றத்தை வெற்றிகரமாகத் தடுத்து நிறுத்தியது. அந்த மன்னர்களில் கூர்ஜரப் பிரதிஹார மன்னன் முதலாம் நாகபட்டர், தக்காணத்தில் ஆட்சி செய்துகொண்டிருந்த சாளுக்கியர்கள் ஆகியவர்களோடு கஷ்மீரின் லலிதாதித்யரும் அடங்குவர். இதிலுள்ள விவரங்கள் குறித்து வரலாற்றாசிரியர்களிடையே இன்னும் விவாதம் நடந்துகொண்டிருந்தாலும், வடமேற்கில் அரேபியர்களின் செல்வாக்கைக் கட்டுப்படுத்துவதில் கஷ்மீர் முக்கிய பங்கு வகித்தது என்பதை வரலாற்றுச் சான்றுகள் வலுவாகக் காட்டுகின்றன. இந்தப் படையெடுப்புகள் வெற்றி பெற்றிருந்தால், இந்தியாவின் அரசியல் வரலாறு முற்றிலும் வேறு திசையில் சென்றிருக்கக் கூடும்.
கன்னோசி வெற்றி
தனது மேற்கு எல்லையைப் பாதுகாத்த பிறகு, லலிதாதித்யர் வடஇந்தியாவின் செழிப்பான சமவெளிகளை நோக்கித் திரும்பினார். அப்போது இந்தியாவின் மிகப் புகழ்பெற்ற அரசியல் மையங்களில் ஒன்றாக இருந்த கன்னோசி உட்பட பல வலிமையான அரசுகளுக்கு எதிராக அவர் மேற்கொண்ட படையெடுப்புகளை கல்ஹணர் விவரிக்கிறார். ஹர்ஷரின் பேரரசு வீழ்ச்சி அடைந்த பின், கன்னோசியின் மன்னனான யசோவர்மன் தன்னை ஒரு திறமையாக அரசனாக நிலைநிறுத்திக் கொண்டிருந்தான். சொல்லப்போனால், பொதுவான எதிரிகளுக்கு எதிராக இந்த இரு மன்னர்களும் ஒன்றிணைந்து செயல்பட்டிருக்கலாம். ஆனால் துரதிருஷ்டவசமாக இருவருக்கும் இடையே போட்டியும் விரோதமும் உருவானது. ராஜதரங்கிணியி அளிக்கும் செய்திகளின் படி, லலிதாதித்யர் யசோவர்மனைத் தோற்கடித்து, அவனுடைய ஆட்சிப்பகுதிகளை கஷ்மீரின் கீழ் கொண்டு வந்தார். கன்னௌஜ் கன்னோசி நிரந்தரமாக இணைக்கப்பட்டதா அல்லது கஷ்மீருக்குக் கீழ்ப்படிந்த அரசாக இருந்ததா என்பது பற்றி வரலாற்று ஆய்வாளர்களுக்கிடையே கருத்து வேறுபாடுகள் இருந்தாலும், இந்தப் படையெடுப்புக்குப் பின் லலிதாதித்யர் வடஇந்தியாவின் தலைசிறந்த மன்னர்களில் ஒருவராக உயர்ந்தார் என்பதில் சந்தேகமில்லை.
மத்திய ஆசியாவை நோக்கிய படையெடுப்புகள்
லலிதாதித்யரின் வெற்றிகள் மத்திய ஆசியா வரை விரிந்திருந்ததாக கல்ஹணர் குறிப்பிடுகிறார். அவரது விவரிப்பின்படி, லலிதாதித்யரின் பேரரசு இந்துகுஷ் மலைத்தொடரையும் தாண்டி தனது செல்வாக்கை விரிவுபடுத்தியிருந்தது. கல்ஹணரின் சில வர்ணனைகள் கவித்துவ மிகைப்படுத்தல்களைக் கொண்டிருக்கலாம் என்பதில் ஐயமில்லை. இருப்பினும், அக்கால வரலாற்றுச் சூழ்நிலைகளை ஆராயும்போது, இந்துகுஷ் மலைத்தொடருக்கு அப்பாலுள்ள பல பகுதிகளில் லலிதாதித்யர் குறிப்பிடத்தக்க செல்வாக்கைச் செலுத்தியிருந்தார் என்பதை உணர முடிகிறது. சீன வரலாற்றுக் குறிப்புகள், இந்தக் காலகட்டத்தில் கஷ்மீர் மத்திய ஆசிய அரசியலில் தீவிரமாகப் பங்கேற்றதை உறுதிப்படுத்துகின்றன. தோகரிஸ்தானிலும் (Tokharistan) அதனைச் சுற்றிய பகுதிகளின் மீதும் கஷ்மீரின் கட்டுப்பாடு இருந்தது என்பதை வரலாற்றுக் குறிப்புகள் காட்டுகின்றன. இப்படி இமயமலையைத் தாண்டி தொலைதூரப் பகுதிகளிலும் கஷ்மீர் தனது அரசியல் செல்வாக்கை நிலைநிறுத்தியிருந்தது என்பதில் ஐயமில்லை. வரலாற்றாசிரியர்கள், ஆயிரக்கணக்கான கிலோமீட்டர்கள் பரவியிருந்த பகுதிகளை நேரடியாக நிர்வகித்த ஒரே மையப்படுத்தப்பட்ட பேரரசாக இதை கருதுவதற்குப் பதிலாக, இந்தப் படையெடுப்புகளை படையெடுப்புகள், அரசியல் கூட்டணிகள், கப்பம் கட்டிய நாடுகள், தற்காலிக ஆக்கிரமிப்புகள் ஆகியவற்றின் ஒருங்கிணைந்த வடிவமாகக் கருதுகின்றனர். அப்படிப் பார்க்கும்போது, லலிதாதித்யரின் வலிமையும் ராஜதந்திரமும் போற்றக்கூடிய ஒன்று. இவற்றைத் தவிர, லலிதாதித்யர் கிழக்கு இந்தியாவை நோக்கியும் படையெடுப்புகளை மேற்கொண்டதாக கல்ஹணர் பதிவு செய்கிறார்.
நிர்வாகத் திறமை
போர் வெற்றிகளால் மட்டுமே ஒரு பேரரசை நீண்ட காலம் நிலைநிறுத்த முடியாது என்பதை உணர்ந்திருந்த லலிதாதித்யர் திறமையான படைத்தலைவராக மட்டுமல்லாமல், சிறந்த நிர்வாகியாகவும் திகழ்ந்தார். உள்ளூர் நிர்வாக அமைப்புகளை வலிமைப்படுத்தினார். மாகாணங்களுக்கு ஆளுநர்களை நியமனம் செய்து நிர்வாகப் பரவலை உறுதி செய்தார். அவரது ஆட்சிக்காலத்தில் சாலைகள் பாதுகாப்பாக இருந்ததால் வணிகம் பெரிதும் செழித்தது. இந்தியாவிற்கும் மத்திய ஆசியாவிற்கும் இடையே பயணம் செய்த வணிகர்கள், நிலையான நிர்வாகத்தாலும் பாதுகாக்கப்பட்ட வணிகப் பாதைகளாலும் பெரிதும் பயனடைந்தனர். நீர்ப்பாசனப் பணிகள் மூலம் வேளாண்மையும் ஊக்குவிக்கப்பட்டது.
பொதுமக்களின் நலனில் லலிதாதித்யர் கொண்டிருந்த அக்கறையை கல்ஹணர் பல இடங்களில் பாராட்டிக் குறிப்பிடுகிறார். அவரது படையெடுப்புகள் அரசியல் ஆதிக்கத்தை மட்டுமல்லாமல், பொருளாதார வளத்தையும் பொதுமக்களின் செழிப்பையும் ஏற்படுத்தின என்பதை இது உணர்த்துகிறது.
சமயம்
லலிதாதித்யரின் மிகவும் போற்றத்தக்கப் பண்புகளில் ஒன்று அவர் எல்லாச் சமயங்களையும் ஒன்று போல மதித்ததாகும். தனிப்பட்ட முறையில் அவர் விஷ்ணு பக்தராக இருந்தபோதிலும், சைவம், வைணவம், பௌத்தம் போன்ற மரபுகளுக்கும் பல கொடைகளை வழங்கினார். கோயில்கள், விகாரைகள், கல்வி மையங்களுக்கு அவர் பல நிலக்கொடைகளையும் தானங்களையும் அளித்திருக்கிறார்.
லலிதாதித்யரின் கட்டிடக்கலைச் சாதனைகளில் மிகச் சிறந்ததாகக் கருதப்படுவது மார்த்தாண்ட சூரியனின் கோவிலாகும். கஷ்மீர் பள்ளத்தாக்கை முழுமையாகக் கண்காணிக்கக்கூடிய உயரமான மேட்டுப் பகுதியில் அமைந்துள்ள இந்தக் கோவில், இந்தியக் கட்டிடக்கலையின் தலைசிறந்த படைப்புகளில் ஒன்றாகப் போற்றப்படுகிறது. சூரிய பகவானுக்காக அர்ப்பணிக்கப்பட்ட இக் கோவில், குப்தர் காலக் கட்டிடக்கலை, காந்தார மரபு, பாரம்பரிய கஷ்மீரக் கலைப்பாணி, இமயமலைப் பிராந்தியக் கைவினைத் திறன் ஆகியவற்றை அழகாக ஒருங்கிணைத்துள்ளது.
இந்தக் கோவிலில் அமைந்துள்ள பிரம்மாண்டமான தூண்களால் சூழப்பட்ட மண்டபம், வியப்பூட்டும் நுழைவாயில், நேர்த்தியான கட்டிட விகிதங்கள் மற்றும் நுணுக்கமாகச் செதுக்கப்பட்ட கற்சிற்பங்கள் ஆகியவை அக்காலப் பொறியியல் திறனின் உச்சத்தை எடுத்துக்காட்டுகின்றன. பின்னாளில் கோயில் அழிப்புகள், சிலை உடைப்புகள் நடைபெற்ற காலங்களில் இந்தக் கோயில் சேதமடைந்தாலும், இன்று எஞ்சியுள்ள அதன் இடிபாடுகள் பார்வையாளர்களை வியப்பில் ஆழ்த்துகின்றன. மார்த்தாண்ட சூரியன் கோயில், எட்டாம் நூற்றாண்டுக் கஷ்மீரின் கலைச் செழிப்பின் சின்னமாக விளங்குவதோடு, இடைக்கால இந்தியாவின் தலைசிறந்த பாரம்பரியக் கட்டிடங்களில் ஒன்றாகவும் திகழ்கிறது.
லலிதாதித்யர் கஷ்மீருக்கு அளித்த இன்னொரு முக்கியமான பங்களிப்பு பல நகரங்களையும் குடியிருப்புகளையும் அங்கே உருவாக்கியது ஆகும். அவற்றில் பரிஹாசபுரம் (தற்போது ஶ்ரீநகருக்கு வடமேற்கிலுள்ள பரஸ்பூர்) என்ற நகரம் முக்கியமானது. அது அவரது தலைநகரங்களில் ஒன்றாக விளங்கியது. அங்கு பிரம்மாண்டமான அரண்மனைகள், விகாரைகள், கோயில்கள், சந்தைகள், பொதுக் கட்டிடங்கள் ஆகியவை கட்டப்பட்டதாக கல்ஹணர் விவரிக்கிறார். இன்று தொல்லியல் எச்சங்கள் மட்டுமே எஞ்சியிருந்தாலும், அகழ்வாராய்ச்சிகள் பரிஹாசபுரம் ஒருகாலத்தில் காஷ்மீரின் தலைசிறந்த நகர மையங்களில் ஒன்றாக இருந்ததை உறுதிப்படுத்துகின்றன. நிர்வாகம், வணிகம், பண்பாடு ஆகியவற்றிற்கான செழிப்பான மையங்களை உருவாக்க வேண்டும் என்ற லலிதாதித்யரின் பரந்த நோக்கை இப்படி அவர் நகரங்களையும் குடியிருப்புகளையும் உருவாக்கிய விதம் தெளிவுபடுத்துகிறது.
லலிதாதித்யரின் பங்களிப்பு
இந்திய வரலாற்றில் லலிதாதித்யரின் பங்கு முக்கியமானது. இந்தியாவின் வடமேற்கு எல்லைகள் மிகப் பெரிய அச்சுறுத்தலை எதிர்கொண்ட ஒரு முக்கியமான காலகட்டத்தில், லலிதாதித்யர் அவற்றைப் பாதுகாத்தார். வெளிநாட்டுப்படையெடுப்புகளை முறியடித்ததோடு, வடஇந்தியாவின் பெரும்பகுதிகளில் கஷ்மீரின் அரசியல் செல்வாக்கை விரிவுபடுத்தினார்.
தற்போதைய வரலாற்றாய்வுகள், குறிப்பாக அவரது படையெடுப்புகளின் புவியியல் பரப்பளவு குறித்து, ராஜதரங்கிணியில் இடம்பெற்றுள்ள சில குறிப்புகளை எச்சரிக்கையுடன் அணுகுகின்றன. இருப்பினும், தொல்லியல் கண்டுபிடிப்புகள், சீன ஆவணங்கள், திபெத்திய ஆதாரங்கள், நாணயவியல் சான்றுகள், எட்டாம் நூற்றாண்டின் அரசியல் வரலாறு ஆகிய அனைத்தையும் ஒருங்கிணைத்து ஆராயும்போது, லலிதாதித்யர் ஒரு சாதாரணமான அரசர் அல்ல என்பது தெளிவாகிறது.
மார்த்தாண்ட சூரியன் கோயில் இன்றும் இந்தியக் கட்டிடக்கலையின் தலைசிறந்த நினைவுச் சின்னங்களில் ஒன்றாக விளங்குகிறது. பரிஹாசபுரத்தின் இடிபாடுகள், அவர் உருவாக்கிய நகர வளர்ச்சித் தொலைநோக்கிற்கான சாட்சியாகத் திகழ்கின்றன. சீனாவுடன் அவர் பேணிய தூதரக உறவுகள், இடைக்கால இந்திய மன்னர்களைப் பற்றிய விவாதங்களில் பெரிதாகக் கவனிக்கப்படாத அவரது சர்வதேச அரசியல் பார்வையை வெளிப்படுத்துகின்றன.
இன்று கஷ்மீரின் வரலாறு பெரும்பாலும் நவீன அரசியல் கண்ணோட்டத்தின் வழியே பார்க்கப்படும் சூழலில், கஷ்மீர் இந்தியத் துணைக்கண்டத்தை மத்திய ஆசியா, திபெத், சீனா ஆகிய நாடுகளோடு இணைத்த இந்திய நாகரிகத்தின் மகத்தான மையங்களில் ஒன்றாகத் திகழ்ந்த காலத்தை லலிதாதித்யர் நமக்கு நினைவூட்டுகிறார். அவரது ஆட்சிக்காலம், கஷ்மீரின் அரசியல் வலிமையின் உச்சமாக மட்டுமல்லாமல், இடைக்கால இந்திய வரலாற்றின் ஒளிமிக்க அத்தியாயங்களுள் ஒன்றாகவும் திகழ்கிறது.
(தொடரும்)
படம்: மார்த்தாண்ட சூரிய கோவில்